Menu
Πώς ξεκίνησε η Επανάσταση το 1821. Αλήθειες και ψέματα

Πώς ξεκίνησε η Επανάσταση το 1821. Αλήθειες και ψέματα

Ένα ερώτημα που, καλά καλά, δεν έχει πλήρως απαντηθεί κι ας πέρασαν δύο αιώνες… και κάτι. Και το αμερικάνικο «its all Greek to me» βρίσκει… εφαρμογή και στην ίδια μας την ιστορία. Η οποία, 200 χρόνια μετά, δεν έχει κατασταλάξει από τους ερευνητές στο τι ακριβώς… ήταν.

Ας δούμε, τουλάχιστον, πώς ξεκίνησαν όλα και όχι τόσο το πώς εξελίχθηκαν και πώς κατέληξαν. Με μια μικρή, μεγάλη βγήκε τελικά, σημείωση:

Γιατί γιορτάζουμε την αρχή και όχι το τέλος των πολέμων;

Αλήθεια, έχετε αναρωτηθεί; Για το έπος του 1940, που ήταν όντως έπος, γιορτάζουμε το «ΟΧΙ» που… δεν ήταν όχι (ως έχω αναλύσει παλιότερα). Γιορτάζουμε την έναρξη του πολέμου κάθε 28η Οκτωβρίου.

Για την 25η Μαρτίου, που επ’ ουδενί ισχύει ως ημερομηνία (βλ. παρακάτω) γιορτάζεται εκ νέου η έναρξη του Εικοσιένα. Και όχι η λήξη του. Δέκα άτομα να ρωτήσεις στον δρόμο, τα οκτώ δε γνωρίζουν πότε απελευθερωθήκαμε και δύο θα σου πουν «Ναβαρίνο» αλλά δεν θα θυμούνται το πότε. Γιατί, τα διδαχθήκαμε ποτέ σωστά;

Πώς ξεκίνησε η Επανάσταση το 1821. Αλήθειες και ψέματα

Αναλογιστείτε ότι η Ευρώπη γιορτάζει, όλη μαζί, τη νίκη επί του φασισμού και του ναζισμού το 1945 κάθε χρόνο στις 8 Μαΐου και, ως έχουμε εξηγήσει παλιότερα, η Ρωσία γιορτάζει στις 9 Μαΐου. Εμείς δεν το γιορτάζουμε στις 8 Μαΐου ή, έστω, στις 12 Οκτωβρίου που αποχώρησαν (το 1944) και οι τελευταίοι Γερμανοί από την Αθήνα ή στις 18 Οκτωβρίου οπότε και εγκαταστάθηκε η κυβέρνηση Παπανδρέου στην Αθήνα.

Γιατί; Μερικοί θεωρούν πως έπαιξε ρόλο ότι οι νικητές της αντίστασης της κατοχής, το ΕΑΜ, ήταν κατόπιν οι ηττημένοι του εμφυλίου αλλά η πρώτη 28η Οκτωβρίου εορτάστηκε… εν μέσω κατοχής, το 1941, προαναγγέλθηκε από στόμα σε στόμα. Ο λαός το διάλεξε;

Πώς ξεκίνησε η Επανάσταση το 1821. Αλήθειες και ψέματα

Εστω, ας είναι. Και είναι αποδεκτή ως η γιορτή του πατριωτικού φρονήματος – η στιγμή της συνειδητοποίησης του.

Για την 25η Μαρτίου, υπάρχου ενστάσεις και επιχειρήματα, με μια υπογραφή ορίστηκε μια ημέρα που πέφτει μαζί με τη μεγάλη θρησκευτική γιορτή του Ευαγγελισμού.

Ως πάντα σε αυτό το έθνος, η θρησκεία διάλεγε ημερομηνίες προκειμένου να σβήσει το παρελθόν: όταν εξαπλώθηκε ο Χριστιανισμός, διόλου τυχαία γιορτές όπως τα Χριστούγεννα ορίζοντας σε μέρες που είχαν ως κορυφαίες γιορτές οι παγανιστές. Τυχαίο; Αναλογιστείτε ότι η εκκλησία, για να δώσει θρησκευτική χροιά στον εορτασμό του «ΟΧΙ», μετακίνησε την εορτή της Αγίας Σκέπης (σ.σ. μαντηλιού κεφαλής) της Παναγίας, από την 1η Οκτωβρίου που εορταζόταν, στην 28η Οκτωβρίου!

Ναι, θα μπορούσαμε για το 1821 να γιορτάζαμε άλλη ημέρα, όχι Μάρτη αλλά Φεβρουάριο, ως πραγματικά έγινε και να τιμήσουμε έτσι τον Αγώνα και όχι τη λήξη αυτού που ήρθε χάρη στις ξένες δυνάμεις.

Πώς ξεκίνησε η Επανάσταση το 1821. Αλήθειες και ψέματα

Θα μπορούσαμε να γιορτάζουμε τους απελευθερωτικούς αγώνες 1912-1922, τότε που η Ελλάδα διπλασιάστηκε, κυρίως με Ηπειρο και Μακεδονία.

Θα μπορούσαμε πολλά, επί τούτων. Όπως, φερ’ επείν στις 22 Ιανουαρίου καθώς τέτοια ημέρα το 1830 υπεγράφη το πρωτόκολλο του Λονδίνου που αναγνώρισε την Ελλάδα ως κράτος. Ή, έστω, στις 20 Οκτωβρίου, ημέρα της ναυμαχίας του Ναβαρίνου το 1827.

Γενικώς μέρες υπάρχουν, άλλωστε με το Εικοσιένα απελευθερώθηκε μόλις το 1/3 της σημερινής Ελλάδας, ως βλέπετε.

Πώς ξεκίνησε η Επανάσταση το 1821. Αλήθειες και ψέματα

Η 25η Μαρτίου είναι σήμερα μια πολιτική και θρησκευτική γιορτή. Και όχι η γιορτή του λαού. Λανθασμένα. Διότι πρώτα ξεσηκώθηκε ο λαός – και έπειτα όλοι οι άλλοι. Τροφή για σκέψη.

25η Μαρτίου, μια fake ημερομηνία

Ο Αγώνας ουδέποτε ξεκίνησε στις 25 Μαρτίου, είναι ημερομηνία εορτασμού που εκδόθηκε με… οθωνικό διάταγμα, χρόνια μετά. Η μέρα που ο Αλέξανδρος Υψηλάντης πέρασε τον ποταμό Προύθο στη Μολδοβλαχία (σημερινή Ρουμανία) και εξέδωσε επαναστατική προκήρυξη ανεξαρτησίας με τίτλο «Μάχου υπέρ πίστεως και πατρίδος» το ημερολόγιο έγραφε 22 Φεβρουαρίου 1821.

Πώς ξεκίνησε η Επανάσταση το 1821. Αλήθειες και ψέματα

Η, δε, πρώτη επαναστατική πράξη στην Πελοπόννησο έλαβε χώρα στις 15 Μαρτίου στην τοποθεσία «Χελωνοσπηλιά» της Λυκούριας των Καλαβρύτων από τους Χοντρογιάννη και Πετιώτη εις βάρος Τούρκων, υπό τις Ασημάκη Ζαΐμη, προεστού των Καλαβρύτων, του Ασημάκη Φωτήλα και του επισκόπου Καλαβρύτων Προκοπίου. Στην Πάτρα ένας απλός τσαγκάρης, ο Παναγιώτης Καρατζάς ύψωσε τη σημαία της Επανάστασης στις 21 Μαρτίου και ακολούθησε η Καλαμάτα την επόμενη.

Και στις 23 Μαρτίου του 1821, η Καλαμάτα έγινε η πρώτη πόλη στον ελλαδικό χώρο που απελευθερώθηκε από τον τουρκικό ζυγό.

Πώς ξεκίνησε η Επανάσταση το 1821. Αλήθειες και ψέματα

Γιατί λοιπόν… 25 Μαρτίου; Διότι καθιερώθηκε ως εθνική εορτή της χώρας μας στις 15 Μαρτίου 1838, με διάταγμα του βασιλιά Όθωνα, που εκτελούσε παράλληλα και τα καθήκοντα του πρωθυπουργού εκείνη την περίοδο. «Θεωρήσαντες ότι η ημέρα της 25ης Μαρτίου είναι λαμπρά και καθ’ αυτήν εις πάντα Έλληνα δια την εν αυτή τελουμένην εορτήν του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, είναι προσέτι λαμπρά και χαρμόσυνος δια την κατ’ αυτήν την ημέραν έναρξιν του περί της ανεξαρτησίας αγώνος του ελληνικού Έθνους, καθιερούμεν την ημέραν ταύτην εις το διηνεκές ως ημέραν εθνικής εορτής».

Μέχρι τότε ως εθνική γιορτή είχε καθιερωθεί να γιορτάζεται η Πρωτοχρονιά, σε ανάμνηση της 1ης Ιανουαρίου 1822 που η πρώτη Εθνική Συνέλευση της Επιδαύρου διακήρυξε την ανεξαρτησία της χώρας και ψήφισε το πρώτο Σύνταγμα.

Πώς ξεκίνησε η Επανάσταση το 1821. Αλήθειες και ψέματα

Έτσι απλά. Ούτε 25η Μαρτίου, ούτε Αγία Λαύρα. Μάλιστα ο ίδιος ο Παλαιών Πατρών Γερμανός, ως εξιστορεί στα απομνημονεύματά του, δεν αναφέρει τίποτε για εκείνη τη μέρα περί Αγίας Λαύρας, μάλιστα βρισκόταν στην Πάτρα και μαχόταν στην πολιορκία των κάστρων της πόλης!

Στη διάδοση του θρύλου, των… fake news αν θέλετε, συνέβαλε η τη ζωγραφική σύνθεση «Ο Μητροπολίτης Π.Π. Γερμανός υψώνει τη σημαία της Ελευθερίας», που είναι φανταστική, και φιλοτεχνήθηκε το 1851 από τον Βρυζάκη ο οποίος είχε φιλοτεχνήσει πολλά χρόνια νωρίτερα και τη λεγόμενη προσωπογραφία του Όθωνα και έκανε ανώτερες σπουδές στο Μόναχο, καθώς πήρε μια μεγάλη υποτροφία από τη βαυαρική κυβέρνηση.

Eπιγραμματικά, έτσι ξεσηκωθήκαμε

Ο ξεσηκωμός ήταν λαϊκός. Νέτα, σκέτα. Μικρές ομάδες ραγιάδων, απηυδισμένοι από τον σχεδόν 400 ετών τουρκικό ζυγό, με αυταπάρνηση, ξεσηκώθηκαν με ηγετικές μορφές που είχαν ως τότε μηδαμινή ή ελάχιστη πολεμική εμπειρία, οι περισσότεροι, δε, δεν είχαν πιάσει πάλι όπλο.

Όπλα. Δεν είχαμε. Στο Βαλτέτσι, στην πρώτη μάχη που χάσαμε και ο Γέρος του Μοριά κυνηγούσε να τους ξαναμαζέψει μιας και οι Ελληνες τρομοκρατήθηκαν και διασκορπίστηκαν, δεν είχαν καν όπλα οι μισοί. Με σουγιάδες και πέτρες μάχονταν. Αρκετοί, μιας και δεν υπήρχαν ούτε καν τα βασικά (εννοείται) έλεγαν «πάω για νερό» αποχωρώντας για μερικές ημέρες για τα σπίτια τους, ώστε να πλυθούν και να ξυριστούν – και πολλοί δεν επέστρεφαν. Μόλις μετά την Τριπολιτσά κατορθώσαμε να αποκτήσουμε όπλα, τουφέκια, σπαθιά, κανόνια.

Πώς ξεκίνησε η Επανάσταση το 1821. Αλήθειες και ψέματα

Τριπολιτσά. Την περικυκλώσαμε, την πήραμε. Περί των δέκα ομάδων άτακτου στρατού, σχεδόν νομάδων, μετά από μικρές νίκες κατόρθωσε να περικυκλώσει την Τρίπολη αλλά η πολιορκία κράτησε επί σειρά ημερών και… διαπραγματεύσεων. Υπήρχαν μέσα προύχοντες, υπήρχαν Αρβανίτες, υπήρχαν γυναικόπαιδα. Τα 30άρια που έχουν γραφτεί δεν ισχύουν, περί τους 8.000 με 10.000 οι νεκροί και, ναι, οι Ελληνες προέβησαν και σε σφαγή τόσου άμαχου πληθυσμού, ακόμη και εκτός των τειχών, που για χρόνια σωροί από κρανία και κόκκαλα ήταν ορατοί στους περαστικούς. Η άλωση της Τριπολιτσάς ήταν το turning point της έναρξης του Αγώνα κι αυτή που την καθιέρωσε, πέρα από κάθε άλλη.

Αρβανίτες. Αρκετοί πολέμησαν δίπλα στους Ελληνες. Προ της άλωσης της Τριπολιτσάς ο Κολοκοτρώνης σύναψε συμφωνία με 2.000 εξ αυτών: safe pass προ της μάχης, με αντάλλαγμα ποτέ ξανά να μη σηκώσουν σπαθί σε Ελληνα. Και, ως επί το πλείστον, τούτο έγινε.

Προδοσίες. Μα, από την πρώτη στιγμή, Ελληνες άρχισαν να πολεμούν ενάντια στους Τούρκους και με την πρώτη δυσκολία, όχι μόνο λάκιζαν αλλά πήγαιναν και στους Τούρκους ζητώντας συγχώρεση και πολεμούσαν μαζί τους. Μα, οι χειρότερες, ήταν των προεστών και των κοτζαμπάσηδών, όπως και τον κληρικών. Στο Αγιο Ορος η Επανάσταση κράτησε μερικές ημέρες, οι παπάδες φρόντισαν να προδώσουν τη θέση των επαναστατών με αντάλλαγμα τη δική τους σωτηρία.

Πώς ξεκίνησε η Επανάσταση το 1821. Αλήθειες και ψέματα

Στον Ξεριά, έξω από το Αργος, φονεύτηκε ο Αντώνης Οικονόμου που είχε ξεσηκώσει τους Υδραίους – ακριβώς για αυτόν τον λόγο, από Υδραίους προύχοντες που δεν είχαν καμία όρεξη να απωλέσουν τα προνόμιά τους. Ως και σε άλλες πόλεις και νησιά. Η λίστα είναι ατελείωτη, δεν ήταν μόνο οι δύο εμφύλιο εν μέσω επανάστασης (σ.σ. μόνο εμείς αυτά. Μόνο…).

Αδικία. Πολλές περιοχές ξεσηκώθηκαν και, μετά το Ναβαρίνο, παρέμειναν υπό τουρκικό ζυγό για πολλές δεκαετίες. Η Κρήτη, η Σάμος, πολλά άλλα νησιά, η Θεσσαλία. Χιλιάδες πέθαναν και, στο τέλος, έμειναν στην απέξω από απόφαση των μεγάλων δυνάμεως της εποχής.

Θάλασσα. Δίχως τους μπουρλιοτέρηδες ο Αγώνας θα είχε χαθεί προ πολλοί. Μαζί διέθεταν αρχικά ως και 90 μικρά, και ελάχιστα μεσαία, καράβια και πλοία ενάντια σε τεράστια των Τούρκων, αντέγραψαν και βελτίωσαν το μπουρλότο που είχαν εμπνευστεί χρόνια πριν κάποιοι Ουκρανοί και κράτησαν μακριά τη θαλάσσια τούρκικη ορδή για πολύ καιρό.

Άγνωστοι ήρωες. Ξέρουμε, γνωρίζουμε τα ονόματα 20, 30, άντε 40 αγωνιστών. Και όχι άδικα. Μα υπήρξαν δεκαπλάσιοι που το όνομά τους ελάχιστα βιβλία κατέγραψαν. Για κάθε Κολοκοτρώνη υπήρχε κι ένας Δαγρές, για κάθε Ανδρούτσο υπήρχε ο Γιάννης Δυοβουνιώτης – και η περήφανη αυτή λίστα είναι ατελείωτη.

Ορθοδοξία. Σκοτεινός ο ρόλος της…

…αναφορικά με τη διοίκηση της εποχής. Η εκκλησία και το Πατριαρχείο ήταν κράτος εν κράτει επί σειρά αιώνων, έχοντας λάβει από την Οθωμανική Αυτοκρατορία το πράσινο φως για να ελέγχει το ποίμνιο και, παράλληλα, να διατηρεί εξουσία επί αυτού. Αντίθετα ο κλήρος, οι ιερείς ανά περιοχές βοήθησαν τα μάλλα στον Αγώνα μετρώντας δεκάδες νεκρούς και πολλές ηρωικές πράξεις.

Όταν έπεσε η Πόλη το 1453, οι Τούρκοι δεν πείραξαν τη χριστιανική θρησκεία, αλλά της έδωσαν προνόμια με αντάλλαγμα αυτή να συνεχίσει να καθυποτάσσει το λαό, και να μαζεύει τους φόρους για τον σουλτάνο. Ο ρόλος της θρησκείας ήταν διπλός. Από τη μια πλευρά οι απλοί κληρικοί βοηθούσαν το λαό να αντέξει τη σκλαβιά, από την άλλη μεριά οι ιεράρχες μάζευαν δια της βίας τους φόρους, και τους έδιναν στους Τούρκους. Τον ίδιο βρώμικο ρόλο έπαιξαν και οι πλούσιοι, οι προεστοί, οι κοτζαμπάσηδες και πολλοί άλλοι…

Και, όχι, κρυφά σχολειά δεν υπήρξαν στην Τουρκοκρατία, ίσα ίσα ο κλήρος είχε αναλάβει την επιμόρφωση των χριστιανόπουλων, με ό,τι μέσα διέθετε. 

Πατριάρχης Γρηγόριος. Αγιος ή προδότης;

Ο Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε’ αναγνωρίστηκε ως εθνομάρτυρας και η Ορθόδοξη Εκκλησία τον ανακήρυξε άγιο τιμώντας τη μνήμη του στις 10 Απριλίου, ημέρα του απαγχονισμού του από τους Τούρκους στην Κωνσταντινούπολη.

Ο Γρηγόριος διετέλεσε τρεις φορές Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, (1797-1798, 1806-1808 και 1818-1821). Τρεις, όχι μία. Τον έδιωχναν και τον ξανάφερναν – αυτό για τους επικριτές του δείχνει τις καλέσεις σχέσεις με το σουλτανάτο. Αλλωστε στη δεύτερη θητεία του κι εν μέσω του ρωτοτουρκικού πολέμου, καλούσε τους Ελληνες να μη συμπράξουν με τους Ρώσους ενώ μετείχε ο ίδιος προσωπικά σε οχυρωματικά έργα στην Κωνσταντινούπολη, όπως και αρκετοί Φαναριώτες μετά από κάλεσμά του.

Αργότερα ενημερώθηκε για τη Φιλική Εταιρεία, δεν είναι όμως αποδεδειγμένο αν εντέλει μυήθηκε σε αυτή ή όχι, δεδομένα όμως συνέβαλλε στην εξάπλωσή της στην Κωνσταντινούπολη αλλά και την ενίσχυσε οικονομικά.

Το 1819 εξέδωσε εγκύκλιο, με την οποία απαγόρευσε στους κληρικούς του Πατριαρχείου την ονοματοθεσία των βαπτιζόμενων με ελληνικά ονόματα και επέβαλε τη χρήση αποκλειστικώς ιουδαϊκών και χριστιανικών ονομάτων στα βαπτιζόμενα νήπια. Ηταν μια καθαρά δική του επιλογή και απόφαση.

Και, μετά το ξέσπασμα της Επανάστασης, ήρθε το χαρτί του αφορισμού με την υπογραφή του. Ήταν πραγματικός και προϊόν συνειδητής τουρκόφιλης και αντεπαναστατικής θέσης του Πατριάρχη, ήταν αλλά έγινε υπό την απειλή βίας, ήταν αλλά ανακλήθηκε λίγο αργότερα (ως αναφέρουν μερικοί ιστορικοί) ή ήταν εικονικός, για το θεαθήναι; Απαντήσεις, ασφαλείς, δεν υπάρχουν. Πλέον όμως οι ιστορικοί, κατά πλειονότητα, συγκλίνουν ότι ο Γρηγόριος ήταν αρνητικός με τον Αγώνα και επιχείρημά τους αποτελεί η μία από τις τρεις αφοριστικές εγκυκλίους που εκδόθηκε τότε: ήταν εμπιστευτική και απευθυνόταν μόνο προς τους Μητροπολίτες και όχι τον κατώτερο κλήρο ενώ εκδόθηκε χωρίς καν να τη γνωρίζει ο σουλτάνος.

Ωστόσο η εκκλησιαστική συνείδηση τον επέβαλε σαν άγιο, διότι μαρτύρησε για τη πίστη του Χριστού. Η εκκλησιαστική συνείδηση έχει την πεποίθηση πως δεν ανακηρύσσεται κάποιος άγιος μόνο για τις υπηρεσίες του στο έθνος, αν ταυτοχρόνως δεν γίνεται και ομολογητής της πίστης. Στο Γρηγόριο τον Ε’ βρίσκουμε και τις δύο έννοιες, του ιερομάρτυρα και εθνομάρτυρα.

Πώς ξεκίνησε η Επανάσταση το 1821. Αλήθειες και ψέματα

Στις 10 Απριλίου 1821, ημέρα της Ανάστασης, αφού τελείωσε τη Θεία λειτουργία μαζί με άλλους 8 ιεράρχες, οδηγήθηκε στη φυλακή και έπειτα από λίγες ώρες απαγχονίστηκε στη μεσημβρινή πύλη του Πατριαρχείου. Έπειτα από τριήμερο λιθοβολισμό και χλευασμό του πτώματος, περισυνέλλεξε αυτό στο Κεράτιο κόλπο ο πλοίαρχος Νικόλαος Σκλάβος και το μετέφερε στην Οδησσό, όπου κηδεύτηκε μετά πολλών τιμών. Ωστόσο δεν δολοφονήθηκε εκείνες τις ημέρες μόνο ο Γρηγόριος μα τουλάχιστον άλλα 20 «στελέχη» της εκκλησίας στην πόλη, με απαγχονισμούς και πνιγμούς.

Κοντολογίς, ο Γρηγόριος υπέγραψε τον αφορισμό πιθανώς για να σωθεί ο ίδιος αλλά ήταν θέμα χρόνου να το πληρώσει. Όμως η αυτή καθ’ αυτή δολοφονία του προκάλεσε μέγα σοκ στην Ευρώπη που ενώ κατά πλειονότητα ήταν ενάντια σε κινήματα και εξεγέρσεις, άρχισε δειλά δειλά να βλέπει με συμπάθεια το δικό μας Εικοσιένα – αν και της πήρε χρόνια για να το μετουσιώσει σε πράξη.

Το παμβαλκανικό όνειρο

Το 1821 ως ένοπλη εκδήλωση των φιλελεύθερων ιδεών της Ευρώπης προκαλεί κινητοποίηση και στους υπόλοιπους βαλκανικούς λαούς όμως δεν αποτελεί την απαρχή του οράματος της συνεργασίας των βαλκανικών λαών εναντίον του οθωμανικού ζυγού, κάτι που (κακά τα ψέματα) ονειρεύονταν οι εμπνευστές της Φιλικής Εταιρείας. Και κάτι που ο Ρήγας Βελεστινλής (Φεραίος) οραματιζόταν, επηρεασμένος από το γαλλικό Σύνταγμα του 1793.

Πώς ξεκίνησε η Επανάσταση το 1821. Αλήθειες και ψέματα

Στη σερβική επανάσταση του 1804 μετείχαν σχεδόν όλες οι φυλές των Βαλκανίων – ανάμεσά τους και πολλοί Ελληνες. Η Φιλική Εταιρεία ιδρύθηκε το 1814 στην Οδησσό της σημερινής Ουκρανίας και ονειρευόταν διπλό ξέσπασμα επανάστασης: από τη Μάνη κι από τη Μολδοβλαχία (σημερινή Ρουμανία). Κατά την προετοιμασία της εξέγερσης στη Μολδοβλαχία, ο Αλέξανδρος Υψηλάντης θα δει να προσέρχονται χιλιάδες εθελοντές διαφόρων εθνοτήτων. Ο ίδιος σε γράμμα του προς τον Εμμανουήλ Ξάνθο της Φιλικής Εταιρείας αναφέρει: «Ο ενθουσιασμός μεγαλώτατος εδώ, δεν ηξεύρω που να βάλω τους όσους έρχονται. Βούλγαρους και άλλους προθύμους…» ενώ ανάμεσα στους πιο έμπιστους οπλαρχηγούς του Υψηλάντη είναι και οι αδελφοί Μακεντόνσκι, βουλγαρικής καταγωγής.

Ξεχωριστή μνεία πρέπει να γίνει στο ένοπλο τμήμα του Γεωργάκη Ολύμπιου και του Ιωάννη Φαρμάκη στο οποίο συμμετείχαν 800 επίλεκτοι μαχητές σερβικής, βουλγαρικής και ελληνικής καταγωγής, οι οποίοι βρήκαν ηρωικό θάνατο όταν όντας περικυκλωμένοι από τους Οθωμανούς ανατινάχτηκαν για να μην πέσουν στα χέρια τους.

Πώς ξεκίνησε η Επανάσταση το 1821. Αλήθειες και ψέματα

Στην Επανάσταση του 1821 πήραν μέρος και Σλάβοι από τη σημερινή ελληνική Μακεδονία. Μια τέτοια περίπτωση αποτελεί ο Γεώργιος Ντέμπρελης ή Βούλγαρης που καταγόταν από το χωριό Ντέμπρα (σημερινή Αναρράχη) της Κοζάνης ο οποίος μετά το τέλος του πολέμου έγινε υπαξιωματικός του ελληνικού στρατού. Παρόμοια περίπτωση αποτελεί και ο Στάικος Γκορνιτσοβίτης (Γκορνίτσεφσκι) από το χωριό Γκορνίτσοβο (σημερινή Κέλλη) της Φλώρινας.

Αντίστοιχη εμβληματική μορφή, αλλά αυτή τη φορά για τους Μαυροβούνιους εθελοντές στην Επανάσταση του ’21, αποτελεί ο Βάσως Μαυροβουνιώτης (πραγματικό όνομα Βάσο Μπράγιοβιτς), από την πόλη Μπιελοπάβλιτσι του Μαυροβουνίου και διακρίθηκε σε πληθώρα μαχών. Αργότερα, πήρε το βαθμό του στρατηγού, εντάχθηκε στον στρατό του Όθωνα και συνεργάστηκε με το γαλλικό κόμμα. Ο αδερφός του, Ράντος Μαυροβουνιώτης, έπεσε μαχόμενος όταν ανατίναξε πυριτιδαποθήκη για να μην πέσει στα χέρια των Οθωμανών διωκτών του.

Πώς η εξέγερση καθιερώθηκε και εξαπλώθηκε

Η άλωση της Τρίπολης, ως προαναφέρθηκε, αποτέλεσε και την πλέον κομβική μάχη στο ξεκίνημα του Εικοσιένα ωστόσο θα μπορούσε κάλλιστα ο πολυάριθμος τουρκικός στρατός μιας αχανούς αυτοκρατορίας, να πνίξει στο αίμα την Επανάσταση – ως είχε κάνει και το 1770. Τι άλλαξε;

Πώς ξεκίνησε η Επανάσταση το 1821. Αλήθειες και ψέματα

Πρώτον, ο Αλή Πασάς. Το μπαϊράκι του άρχοντα των Ιωαννίνων είχε φέρει χιλιάδες τουρκικού στρατού να τον πολιορκεί επί σειρά μηνών, άλλωστε η εξουσία του είχε φτάσει να απλώνεσαι σε όλη τη σημερινή Ηπειρο και τη Θεσσαλία – ο ίδιος ονειρευόταν ένα ανεξάρτητο, δικό του πασαλίκι.

Δεύτερον, η Ρωσία. Η οποία ήταν η «προστάτιδα δύναμη» στα fake news που διέσπειρε η Φιλική Εταιρεία, αφήνοντας να εννοηθεί ότι ο τσάρος Αλέξανδρος θα βοηθούσε – άλλωστε είχε δίπλα του ως υπουργό Εξωτερικών τον Ιωάννη Καποδίστρια και αρχηγός της Φιλικής, μετά την άρνηση αυτού, είχε αναλάβει ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, στρατηγός του ρωσικού στρατού. Δεν ίσχυε βέβαια, ίσα ίσα ο Καποδίστριας παραιτήθηκε όταν ο τσάρος αρνήθηκε να βάλει πλάτη αλλά και μόνο η υποψία, κράτησε αφενός αρκετούς Τούρκους στα Δαρδανέλια, αφετέρου πάρα πολλούς στον ποταμό Προύθο στη Μολδοβλαχία. Πάντως ο τσάρος, αν και δεσμευόταν από την Ιερή Συμμαχία με τις άλλες δυνάμεις της εποχής (προκειμένου να πατάσσεται κάθε κίνημα, ωσάν των Ελλήνων) έστειλε περί τις 160.000 στρατού στην άλλη όχθη του Προύθου – έτσι για να υπάρχει. Και, όντως, κράτησε καθηλωμένο εκεί αρκετό σώμα τουρκικού στρατού.

Τρίτον, ότι σε αρκετές πόλεις, ειδικά στον Μοριά, είτε δεν υπήρχαν σχεδόν καθόλου Τούρκοι είτε ελάχιστοι. Μόνο στα μεγάλα, για την εποχή, κέντρα έβρισκες, όπως Τρίπολη, Κόρινθο ενώ άλλες, όπως η Μάνη, είχαν ειδικό καθεστώς ανεξαρτησίας. Ενδεικτικό πως όταν ξέσπασε ο Αγώνας στην Πάτρα, κατοικούσαν 8.000 Χριστιανοί και μόλις 3.000 Μωαμεθανοί. Σε αρκετές πόλεις και χωριά του Μοριά οι Τούρκοι άρχισαν τις πρώτες ημέρες να παραδίδονται σχεδόν αμαχητί ή αφότου είχαν κρυφτεί για μερικές ημέρες σε κάστρα. Οι περισσότεροι είτε έφυγαν προς Στερεά είτε πήγαν στην Τρίπολη, για να βρουν τον θάνατο λίγο αργότερα.

Σκλαβωθήκαμε Γραικοί, απελευθερωθήκαμε Ελληνες

Δεν χωρά σε ένα άρθρο, ούτε καν σε βιβλίο, πάντως απορώ και, συχνά, γελάω όταν βλέπω στα social media να βιάζεται σε φωτογραφίες η ελληνική ιστορία. Τι σχέση έχει, π.χ. ο Παρθενώνας με τον Κολοκοτρώνη ή η Παναγία με τον Μέγα Αλέξανδρο;

Ο αρχαίος ιστορικός Ηρόδοτος πιστεύει ότι ο όρος Ελληνες χρησιμοποιήθηκε για να τονίσει την κοινή προέλευση των διαφόρων φυλών του ελληνικού χώρου, ο Αριστοτέλης ορίζει τη Δωδώνη ως αρχική πατρίδα των Ελλήνων. Στον Όμηρο η λέξη περιορίζεται τοπικά στους Θεσσαλούς της Φθίας, ενώ η χρήση της αργότερα στο «Ελλανοδίκαι» αύξησε το κύρος της λόγω της σημασίας των Ολυμπιακών Αγώνων. Ο Θουκυδίδης εξηγεί τη γεωγραφική επέκταση του όρου Έλληνες από τον μυθολογικό ήρωα Έλληνα, που ταξίδευε και δρούσε συχνά σε άλλες πόλεις.

Και, σημειωτέον, επί βυζαντινών χρόνων καθετί που αφορούσε στην αρχαία Ελλάδα, όπως τους φιλόσοφούς της, ήταν απαγορευμένο ως… διώξιμο.

Στην προεπαναστατική Ελλάδα αναβιώνει μια πανάρχαια ονομασία των Ελλήνων, οι ονομασία Γραικοί, που χρησιμοποιήθηκε πριν ακόμη καθιερωθεί η λέξη Έλληνες. Σε επιγραφή τού 4ου π.Χ. αι. διαβάζουμε: «”Ελληνες ωνομάσθησαν, το πρότερον Γραικοί καλούμενοι». Η πληροφορία του Αριστοτέλη και η γενικότερη παράδοση της αρχαιότητας συγκλίνουν στο ότι τόσο οι ονομασίες Γραικοί και Έλληνες όσο και η περιοχή της αρχικής εγκατάστασης των Ελλήνων τοποθετούνται στην περιοχή της Ηπείρου, γύρω από τη Δωδώνη και τα σημερινά Ιωάννινα.

Στους αλεξανδρινούς χρόνους, η ονομασία Γραικοί συναντάται λιγότερο αλλά παραλλήλως προς το Έλληνες. Στο Βυζάντιο παράλληλα με το Ρωμαίοι χρησιμοποιείται, σε περιορισμένη έκταση, και το Γραικοί, προσλαμβάνοντας την ειδικότερη σημασία «ελληνορθόδοξοι» κατ’ αντιδιαστολή προς το Έλληνες (= ειδωλολάτρες, πολυθεϊστές) και το Λατίνοι (= χριστιανοί της Δύσης / ρωμαιοκαθολικοί). Τον 15ο αιώνα (στη Σύνοδο της Φλωρεντίας) αναφέρονται «συνελθόντες Λατίνοι τε και Γραικοί». Ο δεινός αρχαιογνώστης Αδαμάντιος Κοραής και άλλοι προεπαναστατικοί συγγραφείς και αγωνιστές (Ρήγας, Χριστόπουλος κ.ά.) μιλούν για το «Γένος των Γραικών» και ο ανασκολοπισθείς Αθανάσιος Διάκος – αρνούμενος να ενταχθεί στον οθωμανικό στρατό… – απαντά περήφανα στους Τούρκους: «Εγώ Γραικός γεννήθηκα, Γραικός θε να πεθάνω».

Για να μην μπερδεύεστε, στη βυζαντινή περίοδο όταν έλεγες «Ελληνας» αναφερόσουν σε παγανιστή, σε ειδωλολάτρη ή / και πολυθεϊστοί, οι ίδιοι οι Βυζαντινοί θεωρούσαν εαυτούς συνέχεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, άρα Ρωμαίους.

Με την ίδρυση του νέου ελληνικού κράτους, το όνομα Γραικοί αντικαθίσταται από το Έλληνες. Οι Γραικοί, είτε ως κάτοικοι (αργότερα) της Γραίας στην Εύβοια και της ευβοϊκής αποικίας Κύμης στην Κάτω Ιταλία είτε απευθείας (παλαιότερα) από την περιοχή της Ηπείρου, έγιναν γνωστοί στους Ιταλούς, που τους ονόμασαν Graeci, από όπου και οι ξενικές ονομασίες των Ελλήνων ως Greek (αγγλικά), Grec (γαλλικά), Grieche (γερμανικά).

Το όνομα Γραικός στη Δύση, από τον 8ο αιώνα, δηλώνει τον μη γνήσιο Ρωμαίο, διότι το όνομα Ρωμαίος διεκδικούσε ο Φραγκολατινικός κόσμος.

Η ονομασία Ρωμιός χάνει επί τουρκοκρατίας την αίγλη του «αυτοκρατορικού» Ρωμαίος και με τις σκληρές συνθήκες της υπό ζυγόν διαβίωσης αποκτά την χροιά του καταφερτζή, του καπάτσου, του ξύπνιου. Από τις αρχές του 20ού αιώνα το Ρωμιός χρησιμοποιήθηκε ως αντίθεση προς τον μιμητισμό της Ευρώπης, τη λαϊκή χριστιανική βυζαντινή ανατολική (αλλά όχι ανατολίτικη) φυσιογνωμία του νεοέλληνα.

Κοντολογίς, σκλαβωθήκαμε ως Γραικοί, ως Ρωμιοί και απελευθερωθήκαμε ως Ελληνες. Διότι η Τουρκοκρατία ένωσε τους σκλαβωμένους που είχαν ένα μεγάλο κοινό: την ορθόδοξη θρησκεία. Α, και τους χώριζε η γλώσσα: άλλη μιλούσαν, σε άλλη γράφονταν τα επίσημα έγραφα και τα βιβλία. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης στα απομνημονεύματά του εξέφραζε τη μέγιστη χαρά που βίωσε όταν στη Ζάκυνθο ανακάλυψε μερικά βιβλία γραμμένα σε… απλή, δημοτική γλώσσα και μπορούσε να αναγνώσει επιτέλους.

Ένα πολύ μεγάλο, μαύρο κεφάλαιο της ιστορίας μας τούτο. Θα επανέλθω…